شد و شأنش نزد اهل علم و حتى ملت و دولت ، روزبه‌روز بالاتر رفت و زعامت دينى حكومت ، مرجعيت ، رفع دعاوى و فصل خصومات را در اختيار گرفت و پس از وفات حاج ملاعلى كنى رياست روحانيت كشور به دو محول شد . « 1 » اعتماد السلطنة مىنويسد : « ميرزا محمّد حسن آشتيانى سلمه اللّه در تاريخ جمع اين تأليف ( 1306 ه . ق ) از رؤساء بزرگ دار الخلافة است . . . از وقتى كه اين بزرگوار به طهران آمده است تكميل اصول الفقه را بر سبك جديد ، وسيله‌اى عظمى پديد شده . بعد از مرحوم حاج ملا هادى ( مدرس مدرسهء مروى و متوفاى 1295 ه . ق ) عمدهء تلمذ طلاب و مستعدين در دار الخلافة بر اين دانشور يگانه است و سالها مىگذرد كه زحمات حكومات شرعيه ، كلية بر عهدهء وى قرار گرفته است » . « 2 » ميرزا محمّد قزوينى نيز مىنويسد : « حاج ميرزا حسن آشتيانى ، از اعاظم علماى طهران و متخصص در تبحر و احاطهء فوق العاده به علم اصول فقه ، كه در اين قرن اخير بعد از مرحوم شيخ مرتضى انصارى اعلى اللّه مقامه هيچيك از علماى شيعه در اين فن به پاى او نمىرسند ، مطلقا و اصلا » . او در تهران به تهذيب و تنقيح شرح كبيرش بر فرائد كه در نجف تأليف كرده بود پرداخت و آن را آكنده از بيانات و تحقيقات ساخت ، و همين باعث شهرت بسيار او در اوساط علمى شيعه شد . « 3 » شاگردان چنان كه گفتيم بيان زيبا ، تحقيقات ژرف ، ابتكارات اصولى ، بينش عميق فقهى و

--> ( 1 ) . اعتماد السلطنة ، المآثر الآثار ، ص 151 ؛ امين ، اعيان الشيعة ، ج 5 ، ص 38 . ( 2 ) . اعتماد السلطنة ، المآثر الآثار ، ص 151 . ( 3 ) . تهرانى ، نقباء البشر ، ج 1 ، ص 390 .